yusuffyk

Aktif Ses Filtreleme Nedir ?

Günlük hayatta cep telefonu haberleşmesinde karşılaşılan problemlerden birisi çevre gürültüleridir. Aktarılmak istenen sese arka planda eklenen gürültü aktarılmak istenen mesajın iletilmesini güçleştirmekte ve hatta imkansız hale getirebilmektedir.


Gelişen teknoloji ile bu gürültüyü azaltma yolunda araştırma yapan akıllı telefon üreticileri, bu gürültüleri en aza indirmek için cep telefonlarında çift mikrofonlu aktif gürültü filtreleme özelliği eklemişlerdir. Bu iki mikrofon aktarılmak istenen mesajı filtrelemek, sadeleştirmek veya netleştirmek için kullanılmaktadır. Telefon mimarisinde farklı bölgelerde bulunan bu mikrofonlardan biri çevre gürültüsünü örneklemek için kullanılırken, diğeri konuşma sesini örneklemek için kullanılmaktadır. Bu aşamada iki ses arasında kullanılan algoritma ile ses süzülecek, mesaja en yakın ses aktarılması amaçlanmıştır.

Sinyal süzme; veri iletişimi, biyomedikal uygulamalar, askeri ve sivil elektronik sistemler, endüstriyel uygulamalar gibi içerisinde değişik sinyal işleme yöntemlerinin bulunduğu sistemlerde yaygın bir biçimde kullanılır.

1 . GİRİŞ

Sinyal süzme; veri iletişimi, biyomedikal sistemler, askeri ve sivil elektronik sistemler, endüstriyel uygulamalar gibi içerisinde değişik sinyal işleme yöntemlerinin bulunduğu sistemlerde yaygın bir biçimde kullanılır. Genel anlamda, bir sinyalin seçilen süzgeç karakteristiğine göre istenen frekans bileşenlerine ayrılması (gürültü gibi) ve sinyalin genel yapısının (kazanç, genlik, faz ve grup gecikmesi vb.) geliştirilmesi olarak tanımlanır.

2 . SES FİLTRELEME

2.1. Filtrelerin Tarihi

Süzgeçler ilk olarak geniş anlamda 19. ve 20. yüzyıllarda, pasif elemanlar olan direnç, bobin ve kapasitörler kullanılarak tasarlanmış ve o zamanki telefon ağlarında kullanılmışlardır. Daha sonra bipolar transistörler içeren ve aktif devre elemanı olan işlemsel yükselteçler geliştirilmiştir. Böylelikle gerçeklenen aktarım işlevine kazanç elemanını eklememize olanak tanınmıştır.

20. yüzyılın ikinci yarısında anahtarlı kapasitor süzgeci olarak adlandırılan, içerisinde sadece kapasitör ve CMOS işlemsel yükselteçler içeren süzgeçler geliştirilmiştir. Bu süzgecin özelliği direnç ve bobin içermemesi ve tüm devrenin VLSI teknolojisiyle üretilmesidir. Bu teknoloji ile analog sinyallerden belirli zaman aralıklarında örnekler alınıp işlenebilir hale getirilebilmiştir. Böylelikle süzme ilk defa sayısal sinyal işleme ile birlikte gündeme gelmiştir.

2.2. Sayısal Sinyal İşleme

Sayısal sinyal işlemde iki temel buluştan söz edilir. İlki, Nyquist Shannon’un örnekleme teoremi, diğeri Cooley-Tukey’in hızlı Fourier dönüşümüdür. Shannon Teoremi özet olarak, bant genişliği sınırlı olan sürekli sinyalin içerdiği en büyük frekansın iki katında örneklenmesi koşulu ile sayısallaştırılmasından sonra, kayba uğramadan tekrar sürekli biçime dönüştürülebileceğini söyler. Hızlı Fourier dönüşümü ise, kesikli Fourier dönüşümünü bilgisayar ortamında hızlı hesaplanmasını sağlayan algoritma olarak tanımlanabilir.

Fourier dönüşümünün gelişmiş bir çeşidi olarak kabul edebileceğimiz dalgacık dönüşümü ve istatistiksel veri analizi yöntemlerinin sayısal süzme işlemlerinde kullanılması, sayısal dünyadaki gelişmelerin belirgin örneklerindendir. Dalgacık dönüşümü Fourier dönüşümündeki zamanda yerellik sorununu çözerken, Wiener Süzgeç, istatistiksel veriler için gürültü giderme ve doğrusal tahmin yapma gibi özellikleri bilime kazandırmıştır. Sinyal işleme uygulamalarında genel olarak işlem görecek olan sinyal, önce analog alçak geçiren bir süzgeçten geçirilir. Böylece çıkışta bizim belirlediğimiz bant ile sınırlı bir analog sinyal elde ederiz. Örneklenen ve ADC’de sayısallaştırılan sinyal, öngörülen aktarım işlevi ile işlem gördükten sonra tekrar DAC ile analog hale getirilir. Son olarak DAC’deki örnekli sinyali yumuşatmak için son bir süzgeçten geçirilir. Böylelikle analog bir sinyal, sayısal bir sistemle işlenmiş olur

Analog süzgeçler diferansiyel denklemlerle tanımlanırlar. Sayısal süzgeçler ise fark denklemleri ile tanımlanırlar. Sayısal süzgeçler süzgecin girişine karşı verdiği cevaba göre tekrarlı ve tekrarsız süzgeçler olarak iki sınıfa ayrılırlar. Girişine x(nT) verilen sayısal süzgecin yanıtı,

Y(nT) = f{…,x(nT-T), x(nT),x(nT+T),…}

şeklinde yalnızca girişe ait bilgilerden oluşuyorsa, bu tip süzgeçlere tekrarsız süzgeçler denir. Doğrusal zamanla değişmeyen bir tekrarsız süzgecin yanıtı genel olarak

şeklinde ifade edilir. Burada ai değeri sabit değerdir. Genel olarak sayısal sistemlerin nedensel olması istenir. Böylece N. Dereceden doğrusal, tekrarsız ve zamanla değişmeyen süzgecin cevabı şeklinde olur.

Eğer süzgecin çıkışında elde edilen y(nT) dizisi, giriş işaretine ek olarak çıkışın da geciktirilmiş bilgilerinden oluşuyorsa, bu tip süzgeçler tekrarlı süzgeçler olarak tanımlanır. Doğrusal, zamanla değişmeyen, nedensel ve N. Dereceden bir tekrarlı süzgecin çıkışı;

şeklinde ifade edilir. Eğer i=1,2,3.. N için bi=0 ise, süzgeç tekrarsız süzgecedönüşür.

2.3. Aktif Ses Filtreleme

İnsan kulağı 20 Hz ile 20 kHz frekans bandını duymaktadır. Konuşma sesi 300 Hz ile 3400 Hz arasında bulunmaktadır. Erkeklerin sesi bu bandın 300 Hz tarafına yakınken, bayanların sesi 3400 Hz tarafına yakındır. Çevre gürültüleri ise 20 Hz ile 20 kHz bandının herhangi bir bölgesinde bulunabilir. Dolayısıyla, basitçe 300 Hz ile 3400 Hz arasını filtreleyip geri kalanları bastırmak çevre gürültülerini (beyaz Gauss gürültüsü değil) yeterince bastırmamaktadır.

Öncül ve referans mikrofonundan elde edilen sinyalin frekans cevapları tespit edilir. Frekans uzayına geçtikten sonra yapılması gereken işlem bant söndüren filtre tasarlamaktır. Bu amaca yönelik çeşitli türlerden filtreler (ideal, FIR veya IIR) kullanılabilir. Tasarlanacak olan bu filtrenin kesim frekansları 300 Hz ve 3400 Hz olmalıdır. Her iki mikrofondan alınan sinyallerin bant söndüren filtreden geçirilmesinden sonra elde edilen sinyallerin frekans cevabından a’ katsayısını elde ederiz. Bu katsayı hesaplandıktan sonra çevre gürültüsünden arındırılmış çıkış sinyali elde edilmiş olur.

2.4. Wiener Süzgeç

Genellikle gürültü temizleme ve doğrusal tahmin gibi sayısal sinyal işleme yöntemlerinde kullanılan optimal bir sayısal süzgeçtir. Amaç giriş sinyalinden istenen içeriği yine giriş sinyalinin şimdiki ve geçmiş istatistiksel verilerinden faydalanarak çıkartmaktır. Bu yöntemde kullanılan istatistiksel ilişkiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Bu tanımların formülleri ve uygulamaları konu anlatımı içinde yer alacaktır.

Wiener Süzgecin en önemli kullanım alanı gürültü yok etmektir. Buradaki amaç gürültülü bir ortamdan istenen temiz sinyali elde etmektir. Fakat süzmede olduğu gibi gürültünün öz ilintisi verilmek yerine, bu bilgi sadece gürültüyü kaydeden ikincil bir algılayıcı tarafından alınır. Fakat birincil ve ikincil algılayıcıdan alınan gürültüler çeşitli sebeplerden dolayı (algılayıcı karakteristiği, yayılma paterni gibi) aynı olmadıklarından sadece çıkarma işlemi ile sinyali temizlemek mümkün değildir. Bu yüzden Wiener süzgeç ikincil algılayıcı tarafından ölçülen gürültü ile birincil algılayıcıdan ölçülecek sinyali tahmin eder.

Bu sistemin en çok kullanım alanı uçak-helikopter telsiz haberleşme sistemlerindedir. Pilotlar arası veya pilot kule arası haberleşme, pilot köşkü içindeki motor ve rüzgâr sesinden konuşmaların anlaşılması zordur. Bu zorluğu gidermek için pilot köşküne yerleştirilen ikincil bir mikrofon ile konuşmalardaki gürültü tahmin edilip, ses sinyali temizlenmeye çalışılır. Aynı zamanda telefonda aktarılacak sesi çevre gürültülerinden temizleyerek aktarmada kullanılmaktadır. Gürültü tahmini için Wiener-Hopf denklemleri aşağıdaki gibidir.

Rv2 w = rv1v2

Rv2 ikincil algılayıcı tarafından ölçülen gürültünün öz ilinti matrisidir.Rv1v2 ise istenen gürültü çıkışı v1(n) ile ölçülen gürültü çıkışının v2(n) çapraz ilinti vektörüdür. Eğer d(n) ile v2(n) ilişkili değilse rxv2 olarak da yazılabilir.

Rv2 w = rxv2

3 . SONUÇ

Cep telefonunda konuşurken arka plandaki gürültüleri filtreleyip saf bir mesaj göndermek üzere başlanılan ile belirli aşamalar kaydedilmiş ve amacımız doğrultusunda başarılı bir sonuca varılmıştır. Projede simülasyon olarak kullanılan Öncül ve Referans ses dosyaları işlenmiş, filtrelenmiş ve gürültüden arındırılmış saf mesaj işareti elde edilmiştir.

Ses dosyalarında bir erkek ve kadının konuşması göz önüne alınarak, insan kulağının20 Hz ile 20kHz frekans bandını duyduğu bilinmektedir. Ancak bu frekans aralığında konuşma sesi 300 Hz ile 3400 Hz aralığındadır. Erkeklerin sesi bu bandın 300 Hz tarafına yakınken, bayanların sesi 3400 Hz tarafına yakındır.

Tüm bu bilgiler ışığında projeye bakıldığında hazır ses dosyalarındaki gürültünün filtrelenmiş olduğu görülmektedir. Buna rağmen arkaplanda insan sesi dışında gerçekleşen, gürültü diye tabir ettiğimiz ses hâlâ vardır. Bu beklenen bir sonuçtur. Çünkü çevre gürültüleri 20 Hz ile 20 kHz bandının herhangi bir bölgesinde bulunabilir. Dolayısıyla, basitçe 300 Hz ile 3400 Hz arasını filtreleyip geri kalanları bastırmak çevre gürültülerini (beyaz Gauss gürültüsü değil) yeterince bastırmamaktadır. Buna rağmen gürültülü ses dosyası filtrelenerek büyük ölçüde filtreleme sağlanmıştır.

Proje Grubu
Yusuf Kaya
Bünyamin Söğüt
Nuri Selçuk

4 . REFERANSLAR
[1] SHENOI B. A., Introduction to Digital Signal Processing and Filter Design,John Wiley & Sons Inc. 2006.
[2] THEDE LES, Analog & Digital Filter Design Using C, 2001.
[3] WINDER , Analog ve Dijital Filtre Tasarımı, Bilişim Yayıncılık, 2005.
[4] OPPENHEIM V. ALAN, RONALD W. SCHOFER Discrete-time SignalProcessing, Prentice Hall Inc. 1997.
[5] POLIKAR ROBI, The Wavelet Tutorial Lecture Notes, Dept. Of Electrical andComputer Engineering, Rowan University, 2001.
[6] M. T. POURAZAD, Z. MOUSSAVI, F. FARAHMAND, R. K. WARD, HeartSounds Separation From Lung Sounds Using Independent Component Analysis,Institute of Electrical and Electronics Engineers, Engineering in Medicine andBiology 27th Annual Conference,1991.
[7] HAYES H. MONSON, Statistical Digital Signal Processing and Modelling,John Wiley & Sons Inc 199
6[8] MS WOOLFSON, XB HUANG AND JA CROWE, Time-Varying WienerFiltering Of The Fetal Ecg Using The Wavelet Transform, The Institution ofElectrical Engineers, 1995.
[9] V. ZARZOSA, J. MILLET-ROIJ, AK. NONDI, Fetal ECG Extraction fromMaternal Skin Electrodes Using Blind Source Separation and Adaptive NoiseCancellation Techniques, Institute of Electrical and Electronics Engineers pp. 431-434, 2000.103
[10] CHEN W, NEMOTO T, KOBAYASHİ T, HONDA Y, SAİTO T, KASUYA E.Foetal ECG extraction from maternal body surface measurement usingindependent component analysis. Engineering in Medicine and Biology Society,2001. Proceedings of the 23rd Annual International Conference of the IEEEVolume 2, Page(s):1990 -1993 , vol.225-28 Oct. 2001
[11] ANANTHANAG, K.V.K.; SAHAMBI, J.S. Investigation of blind sourceseparation methods for extraction of fetal ECG. Electrical and ComputerEngineering, 2003. IEEE CCECE 2003. Canadian Conference onVolume 3, 4-7 Page(s): 2021 -2024 vol.3 May 2003
[12] M. G. JAFARI, and J. A. CHAMBERS, Adaptive Noise Cancellation AndBlind Source Separation 4th International Symposium on IndependentComponent Analysis and Blind Signal Separation, 2003

Bir Yorum Yazın